Anasayfa / Dekorasyon / Bir mozaik şaheseri: Kariye Müzesi

Bir mozaik şaheseri: Kariye Müzesi

Kariye Müzesi ve Tarihin İzleri…

İstanbul’un Bizans yapıları içinde mozaik süsleme yönünden en önemli yapı, Türk döneminde Kariye Camii adıyla anılan Edirnekapı’daki Khora Manastırı kilisesidir. Kariye Müzesi olarak anılan yapı, Doğu Roma İmparatorluğu döneminde büyük bir yapı kompleksi olan Khora manastırının merkezini oluşturan ve İsa’ya adanmış olan bir kilise yapısıdır. Konstantinos surlarının dışında kalması sebebiyle binaya Grekçe “Kırsal alan” ya da “Kent dışı” anlamına gelen “Khora” ismi uygun görülmüştür. Khora manastırı, kutsal sayılan mezarlık alanda,  6.yüzyılda İmparator Iustinianus (527-565) tarafından harabe halinde olan bir şapelin yerinde 536 yılında yeniden inşa ettirilmiştir. Manoil Gedeon’un Bizans yortuları takviminin 229. sayfasındaki kanıtlanamayan bir iddiasına göre ise manastır, I. Iustinianus’un eşi Theodora’nın dayısı olan Theodoros tarafından 6.yy ’da inşasına başlanmış ancak daha bitirilemeden 6 Ekim 557 yılında olan depremle yıkılmış, bunun üzerine imparator daha büyük bir manastır inşa ettirmiştir.

kariye müzesi

kariye-29_1024x768_gezinim_com

Bu yapının iç dekorasyonun büyük bir kısmının 1313 yılına doğru Theodoros Methokites tarafından gerçekleştirilen onarım sırasında yapıldığı bilinmektedir.Theodoros Metokhites, 1270 yılında, Konstantinopolis’te doğmuş, aristokrat bir ailenin oğludur. Babası, İmparator VIII. Mikhael Palaiologos’un Papalık nezdinde ki büyükelçisidir. 1283 yılında VIII. Mikhael tahttan indirilince, Metokhites ailesi sürgüne gönderilmiştir. Sürgünde bulundukları dönemde, Helenik kökenli trivium ve quadrivium eğitimini almış, ayrıca antik felsefeyi ve din bilimini de öğrenen Theodoros Metokhites, 1290 yılında İmparator II. Andronikos’un maiyetine girmiş ve aynı zamanda senato üyesi olarak, Logothetes ünvanı almış, böylece devlet bürokrasisi içinde İmparator’dan sonra gelen en yüksek memurluk olan, hazineden sorumlu Logothetes görevine getirilmiştir. Theodoros Metokhites, kızını İmparator’un yeğeni Ioannes Palaiologos ile evlendirerek, imparatorluk ailesi ile akrabalık ilişkileri de kurmuştur. 1316 yılında İmparator tarafından, sarayın koruması ve yönetimi altında olan Khora Manastırı’nı restore etmesi için ’ktetor’ (bani) olarak atanmıştır. Manastırın restorasyonu 1321 yılında tamamlanınca sarayın en önemli ünvanı olan ’Büyük Logothete’ ünvanı ile onurlandırılmıştır.

Mekandaki yüzlerin her birinde “ktetor” diğer yan yüzünde “Thedoros” diğer başlığın yan yüzünün birinde “logothetes” diğer yan yüzde ise  “Metokithes” yazılıdır. Metokhites, kurduğu manastır ve özellikle bu manastırda oluşturduğu büyük kütüphane ile övünmekteydi. Bu kütüphanenin binasına ilişkin kesin bir arkeolojik veri bulunmamasına karşın, manastır içerisinde böyle bir kütüphanenin var olduğunu hem Metokhites’in kendi şiirlerinden, hem de sürgündeyken manastırın rahiplerine gönderdiği mektuplardan anlaşılmaktadır. Khora  Manastırı’nın Kütüphanesi, Palaiologoslar devri Konstantinopolis’inin en önemli kütüphanelerinden biri olarak anılmaktadır. Kültürel değerinin yanı sıra, bu yapıtın en önemli özellikleri günümüze kadar gelmiş yapılarıyla mermerler ve mozaiklerdir.

Mozaikler 1789 yılında temizlendikten sonra üzerleri badanayla örtülmüştü. Önceleri Th. Whittemore, daha sonraları E.J.W. Hawkins ve ardından P.A. Underwood başkanlığında Amerikan Bizans Enstitüsü tarafından 1948 – 1959 yılları arasında yapı restore edilirken mozaikler de temizlenerek bakım ve restorasyonları yapılmıştır.

Bir Mozaik Deryası

Bizans dini resim sanatında mozaik ve fresko süsleme teknikleri oldukça yaygın olarak kullanılmıştır. Kariye’de de her iki süsleme tekniğini bir arada görebilmekteyiz. Dış narteks esas olarak İsa’nın yaşamını, mucizelerini, iç narteks ise Meryem’in yaşamını anlatan, mozaik sanatının şaheserlerinden sayılabilecek, birbirlerini takip eden muhteşem sahnelerle bezenmiştir.  Parekklesion bölümünde ise, eski Ahit’ten alınmış dini hikayeler ile mahşer günü, diriliş, son yargı gibi sahneler, fresko olarak işlenmiştir.

kariye müzesi

kariye müzesi

Khora Manastırı Kilisesi’nin mevcut mozaik süsleme zenginliğini, yapının iç ve dış narteksinde bulunan resimler teşkil eder. İlkçağın resim prensiplerine büyük ölçüde uyulmak suretiyle, perspektif, oranlama, denge, duruş ve hareketlerde naturalliğe azami derece dikkat edilerek hazırlanmış, estetik yönden son derece değerli olan bu panolar çok yetkin sanatçıların ellerinden çıkmışlardır. Tasvirleri yapılan binalar, eşyalar, aksesuarlar vb. yapıldıkları dönemi yansıtan son derece gerçekçi betimlemeler halinde olup, kültür tarihi açısından dikkatle incelenmesi gereken ayrıntılar içerir. Konu olarak İsa ve Meryem ‘in yaşamlarını yansıtan sahneler belli bir sıra izlenmek suretiyle yan yana yerleştirilmiş panolar halindedir. Bunların, Kutsal Kitap’ta yer alan olayları görsel olarak sunan didaktik özelliğe sahip resimler oldukları rahatlıkla söylenebilir.

kariye müzesi

Kilisenin ana ibadet mekanında (naos) hiç şüphesiz bugünkünden çok daha fazla mozaik süsleme bulunmaktaydı. Apsisin sağ tarafında (güney) kucağında çocuk İsa ile Meryem ( Hodegetria), bunun karşısında ise elide İncil bulunan İsa tasviri vardır. Kapının üzerinde ise çok gösterişli bir ‘’ Meryem’in ölümü ve ruhunun İsa tarafından gökyüzüne yükseltilmesi ‘’ (Koimesis) sahnesi yer alır. İç narteks duvarının sağ kısmındaki panoda İmparator İsaakios Komneos’un tasvirinin bulunması bu panonun diğerlerine oran daha erken tarihli (XII. Yüzyıl) olduğunu gösterir. İsaakios kiliseyi ciddi anlamda yeniletmiş ve narteksine gömülmeyi tasarlayarak mezarını buraya yaptırmıştır. İşte yapının ihyasını ölümsüzleştirmek amacıyla yapılan bu mozaik panoda Khalke İsa’sı ile karşında Meryem ve panonun aşağı kısmında yere diz çökmüş durumda İsaakios Komnenos bulunmaktadır. Panonun diğer köşesinde ise XIV. Yüzyılda yaşamış bir kişi olan Palaiologoslar soyundan Rahibe Melania’nın resmedildiği görülür Semavi Eyice bu portrenin kompozisyona sonradan eklenmiş olması gerektiğini söylemektedir.

kariye müzesi

kariye müzesi

Yine böyle bir ihyayı, yapının genişletilmesi ve içinin süslenmesini belgeleyen bir başka pano kapının üzerinde yer almaktadır. Kompozisyonun orta kısmına yerleştirilmiş olan İsa tahtta oturtmakta, onun sağ tarafında, yere diz çökmüş durumda sakallı bir kişi kendisine yapının maketini sunmaktadır. Bu şahıs Bizans tarihinde ilim ve siyaset alanında nam salmış kişilerden biri olan Theodoros Metokhites olup yapının II. Andronikos devri içinde, XIV. Yüzyılın başlarında itibaren bu şahıs tarafından gerçekleştirilen onarımını ölümsüzleştirmek amacıyla yapılmıştır. Metokhites’in başında büyük bir kavuk ile üzerindeki kaftan ile Doğu’ya özgü giysilerle resmedilmiş olması ilgi çekici bir durumdur.

kariye müzesi

kariye müzesi

İç ve dış narteksin duvarlarının yanı sıra, iç narteks kubbelerinin için, kasnağı ve pandantifler son derece zengin biçimde mozaik tasvirlerle bezenmiştir. XIV. Yüzyılın başlarında kilisenin güney kısmına ek olarak yapılan mezar şapelini (Parekklesion) ise aynı gösterişe sahip, fakat fresko tekniğinde yapılmış resimler süslemektedir.

kariye müzesi

Bizans resim sanatında mozaik işçiliğinin pahalı ve uygulaması zor olması nedeniyle yerini fresko süsleme sanatına bırakmaya başlamasının en güzel örneğini Kariye Parekklesion bölümünde görmekteyiz. Methokites Döneminde, Kariye’de naos ve nartekslerdeki mozaik süslemeler tamamladıktan sonra Pareklesion’daki süslemelere geçilmiş, ancak burada mezar nişleri dışında  hiçbir yerde mozaik kullanılmamış, süslemelerin tamamı fresko olarak yapılmıştır. Belli ki bu durum yapılan onarımların son dönemlerinde, ekonominin pek iyi olmadığını göstermektedir.

Fresko, suda ezilerek eritilen boyanın yaş sıva üzerine sert ve uzun kıl fırça yardımıyla uygulanmasıdır. Bu sayede, yaş sıva tarafından emilen boyanın uzun yıllar canlılığının koruması sağlanmıştır. Kariye Parekklesion bölümündeki freskolarda hem resim tekniği, hem kaliteli malzeme seçimi sayesinde resimlerin canlılığı bugüne kadar koruna gelmiştir. Resimlere derinlik vermek amacıyla kullanılan kayalıklar, ağaçlar, yapılar arasına gerilmiş kumaşlar, mimari öğeler, oldukça başarılı işlenmiş ve bu resimlere üç boyutluluk kazandırmıştır.

Kilisenin camiye dönüştürülmesinden sonra, bütün yazılar, Hıristiyanlık sembolleri, bütün freskolar, mozaik süslemeler, ince bir boya ve kireç badanası yapılarak tahrip edilmeden örtülmüş, bu sayede hasar görmeden günümüze kadar ulaşabilmiştir.

kariye müzesi

Muhteşem Mermerler 

Yunanca “Marmoron” olarak bilinen “mermer” kelimesi adını oldukça zengin yataklara sahip olan Marmara Adası’dan (Prokonnesos) almıştır. Beyaz renkli ve gri damarlı olan bu mermer Kariye’nin süslenmesinde yoğun olarak kullanılmıştır. Kariye’de, Marmara mermerinin yanı sıra Kuzey Afrika, Eğriboz Adası ve Afyon gibi değişik yerlerden getirilen Porfir, antik yeşil, oniks, kırmızı, sarı, ve pembe renkli damarlı mermerlerle zengin bir görünüm oluşturulmuştur. Aynı seri mermer blokların kesilerek, yan yana monte edilmesiyle mermerlerin üzerinde oluşan desenler, zengin simetrik şekiller ve kesilmiş ağaç desenini andıran motifleri oluşturmaktadır.

Kariye’deki mermer işçiliği, Ayasofya’daki mermer işçiliği kadar zengin ve çarpıcı olsa da, zengin mozaiklerinin ve fresko tekniğinde yapılan büyüleyici resimlerinin yanında ziyaretçilerin pek dikkatini çekmemektedir. Mermer Kariye’de özellikle naosta ve nartekslerdeki duvar kaplamalarında yer almaktadır. Opus sectile tarzındaki mermer bezemeler, döşemelerde, ayrıca naos duvarlarında kornişin altındaki frizlerde kullanılmıştır.

kariye müzesi

Kaynak: http://kariye.muze.gov.tr

İstanbul’un Renkli Hazineleri, ITO Yayınları, Proje sahibi Saffet Yılmaz

Hakkında istanbul1881

istanbul1881
İstanbul. Tek renkle ifade edilemeyecek kadar zengin, tek kokuyla anlatılmayacak kadar çekici ve asla kaybedilemeyecek kadar değerli... İstanbul 1881, İstanbul’un büyüleyici renkleri ve baş döndüren kokularını saygı duyduğumuz ve kaybetmek istemediğimiz tarihi değerlerle harmanlayarak yaratıldı. Ayrıntılı bilgi için tıklayın.

Lütfen kontrol edin

Eşsiz Bir Hazine: Akataleptos Manastırı Kilisesi

Akataleptos Manastırı Kilisesi /Kalenderhane Camii Vezneciler’de 10-12. Yüzyılda inşa edildiği düşünülen yapı Latin istilasından derin …

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.